حسن فرازمند
اشاره:
روزپانزدهم شهریور سال ۱۳۴۴ بودکه روزنامه اطلاعات با انتشار یک آگهی ازفعالیتهای نوین تئاتر کسری درخیابان شاهرضا و در حوالی لالهزار خبر داد. تصویری که نشان میداد تئاتر کسری با اجرای نمایشنامهای به نام «ماجرای شبانه» به کارگردانی بانو « لرتا »و بازی جمعی از بازیگران فعال در دهه چهل فصل نوینی از اجرای نمایشهای جدید را شروع کرده است. در این نمایش هنرمندانی چون محمدتقی کهنمویی، رضاعبدی، بانولرتا، بانو مهین دیهیم، بانو آزیتا، بانو ثریا قاسمی، بانو توران مهرزاد، بانو آپیک، مسعود فقیه (که سالهای پایانی عمرش را در تحریریة روزنامه «اطلاعات بینالمللی» و همکاری با این نشریه گذراند)، غلامحسین حسینی و محمدعلیجعفری درآن به ایفای نقش میپرداختند و گویا این فصلی جدید در رواجیافتن تئاتر در دهه چهل در تئاتر کسری بود، آن هم در روزگاری که بنا به نوشته پیمان شیخی در ایران تئاتر (رسانه هنرهای نمایشی)، دهه چهل شمسی را برای تئاتر ایران میتوان دهه تحول و تغییر محسوب کرد و این تغییر نه تنها در شکل و شیوهی اجرای آثار نمایشی مشهود بوده، بلکه در ساختار معماری تماشاخانههای نوظهور نیز توجه اهل فن و همچنین مخاطبان تئاتر را به خود جلب میکرد. این تغییر و تحول تا جایی ادامه داشت که گاه در انتخاب مکان ایجاد تماشاخانهها نیز قابل مشاهده بود. وگویا یکی از تماشاخانههای نوظهور دهه چهل شمسی، "تئاتر کسری" بود که نه تنها در انتخاب آثار نمایشی متفاوت بود، بلکه در انتخاب محل تماشاخانه نیز از دومنظر گوناگون متفاوت بود. نخست مکان جغرافیایی این تماشاخانه و دوم این که میبایست برای تماشای آثار این تماشاخانه، چندین پله به سمت زیرزمین طی میشد و این اتفاق شاید برای دومین یا سومین بار در تاریخ تئاتر مدرن آن دههها بود که رخ میداد. اما این که چه کسی یا چه کسانی درتاسیس تئاتر کسری نقش داشتند هم خود حکایتی ست.
افتتاح تئاتر کسری
بنا به نوشته ایران تئاتر(رسانه هنرهای نمایشی ایران) شکلگیری هر یک از تماشاخانههای تهران قدیم، از «مطبعه فاروس» گرفته تا «تئاتر کسری» بر مبنای نیاز آن روزگار جامعه بوده و «تئاتر کسری» نماینده مناسبی برای سایر تماشاخانهها محسوب میشود که در جهت تمرکززدایی گام برداشتند.
ماجرا از آنجا آغاز شد که «دکتر عبدالله والا » و «مهندس فتح الله والا» دو برادر بودند که نامشان در ردیف «سیدعلیخان نصر» و «احمد دهقان » در «تماشاخانه تهران» یا «نصر» کنونی از درجه اهمیت بالایی برخوردار بود و در سال ۱۳۴۳، دکتر عبدالله والا تصمیم گرفته بود که برخلاف معمول که عموم تماشاخانهها در خیابان لاله زار یا در محدوده نزدیک به این خیابان افتتاح میشدند، این بار تماشاخانهای در محدودهای آنسوتر ایجاد و افتتاح کند. تماشاخانهای که مخاطبان تئاتر و اهالی ساکن در محدوده دروازه دولت، پیچ شمیران، خیابان بهار و حتی فخرآباد و دروازه شمیران را در کنار تماشاگران عبوری شکار کرده و به سالن تماشاخانه بکشاند.
به همین جهت ملکی که روزگاری کاباره بود و سپس به چلوکبابی تغییر کاربری داده بود را، درست در محدوده ابتدای خیابان بهار خریداری کرد و به تماشاخانه تغییر کاربری داده شد، که هم اکنون ما با نام «تالار اسوه» میشناسیمش و درست کنار بانک تجارت شعبه دروازه دولت، در خیابان انقلاب ابتدای خیابان بهار واقع شده است.
درباره مؤسس تئاتر کسری
درباره مهندس عبدالله والا، موسس تئاتر کسری که بیشتر اورا مدیر مجله تهران مصور میشناسند نوشتهاند: عبداللهوالا که فرزند حسین ظهیرالسلطان ملاک و پیشکار احمد شاه بود، در سال ۱۳۰۱ در قریه شال خلخال به دنیا آمد. وی فارغالتحصیل هنر سرای عالی در رشته شیمی در سال ۱۳۲۲ و لیسانسیه حقوق از دانشگاه تهران در سال ۱۳۲۴ و مسلط به زبانهای فرانسه و انگلیسی بود. نامبرده در سال ۱۳۲۱ با ثریا شقاقی دختر یکی از متمولین تهران ازدواج نمود و تنها صاحب یک فرزند به نام کامران در سال ۱۳۳۳ گردید.
وی کار مطبوعاتی خود را در سال ۱۳۲۱ با عنوان مدیرمسئولی نشریه تهران مصور آغاز نمود و در ادامه با توجه به نزدیکیش به احمد دهقان نماینده مجلس و مدیر مجله تهران مصور توانست به عنوان رابط نشریه با ارتش در زمینه چاپ نشریه در چاپخانه ارتش و همچنین تنظیم مطالب تحت عنوان زیر ذرهبین ایفای نقش بنماید. پس از درگیر شدن احمد دهقان با رزمآرا به خاطر چاپ مقاله «من جاسوس شوروی در ایران بودم» و نهایتاً قتل احمد دهقان، عبدالله والا با کمک رزمآرا توانست دو سال به تاریخ تولدش در شناسنامه بیافزاید و آن را به ۱۲۹۹ تغییر دهد و با این روش صاحب امتیازی نشریه تهران مصور را که میبایست برطبق قانون مطبوعات حداقل سیسال سن داشته باشد، به دست آورد. نامبرده در دورههای ۲۰ و ۲۱ مجلس شورای ملی از خلخال نمایندگی مردم را به عهده داشت.
خاطرة داریوش اسدزاده
داریوش اسدزاده، بازیگر پیشکسوت تئاتر، سینما و تلویزیون که سالهای زیادی در « تماشاخانه تهران» تحت عنوان بازیگر، کارگردان، مدیر بخشهای مختلف و در
نهایت مدیر این تماشاخانه فعالیت داشته، از افراد مورد وثوق دکتر عبدالله والا محسوب می شد و هنر و آگاهی او در زمینه تئاتر و مدیریت و شکلگیری تماشاخانه مورد تایید بوده است. وی خاطرهای را که مربوط به «تئاتر کسری» بود تعریف کرد و میگفت: دکتر والا مرا مامور و ناظر تغییر کاربری ملکی که بعدها «تئاتر کسری» نام گرفت کرد و گفت که با استفاده از تجربیاتم، نظارت کنم تا شکل و شمایل یک تماشاخانه را به خود بگیرد.
اشارات داود رشیدی
در همین ارتباط نیز زنده یاد داود رشیدی که نخستین نمایش « تئاتر کسری» را روی صحنه برده بود، طی گفتوگویی که سال ۱۳۸۷ با او شده درخصوص شکل و شمایل این تماشاخانه و نخستین گروه تئاتر که آنجا فعالیت داشته گفته است: به خاطر دارم که تئاتر کسری یکچلوکبابی بود و مثل الان هم شیک و تمیز نبود. بجای آن چلوکبابی، یکسالن معمولی و مستطیل شکل درست کردند و من به همراه بهرام بیضایی و پرویز صیاد گروه تئاتر «امروز» را تشکیل دادیم.برای روشن شدن مطلب و رعایت آئین امانتداری بهتر است به پژوهشهای کتابخانه ای پژوهشگران تحصیلکرده هنر تئاتر نیز مراجعه کنیم.
ناصر حبیبیان که به اتفاق محیا آقاحسینی کتاب «تماشاخانههای تهران» را گردآوری و تالیف کرده، درخصوص مکان «تئاتر کسری»، در صفحهی ۱۴۵ این کتاب چنین نوشته که: «این تماشاخانه در دوره آتراکسیون و برخلاف آن به هدف حفظ حریم فرهنگی تئاتر، در محل قبلی کاباره «کیت کات» تاسیس شد. موقعیت این تئاتر دور از لاله زار درنظر گرفته شد تا جریانهای تئاتری قبل از دوره آتراکسیون بتوانند در آنجا به فعالیتشان ادامه دهند».
اما درخصوص سال تاسیس « تئاتر کسری» نظر دیگری نیز وجود دارد و آن نیز مربوط به مرحوم مرتضی احمدی هنرمند معروف است که در صفحه۱۶۷ کتاب «من و زندگی» چنین نوشته که: پساز گفتوگوها و بیاوبروهای زیاد، در اوایلسال ۱۳۴۴، سینما تئاتر کسری در ضلع شمالی خیابان انقلاب، مابین سهراه بهار و خیابان مفتح که قبلا کابارههای تهران بود، در اختیار چند تن از هنرمندان برگزیده ی تئاتر قرار گرفت.
شما چه نظری دارید؟